Remontabel bouwen bewijst zich in de praktijk

Jarenlang werd losmaakbaar en remontabel bouwen gezien als een interessante ambitie, maar vooral ook als een technisch experiment. De transformatie van de Tijdelijke Rechtbank in Amsterdam naar de Techbank op Kennispark Twente laat zien dat die fase voorbij is. Het gebouw werd volledig gedemonteerd en opnieuw opgebouwd, waarbij 95 procent van de materialen opnieuw werd gebruikt. Volgens Rob Stark van IMd Raadgevende Ingenieurs is daarmee bewezen dat remontabel bouwen niet alleen technisch mogelijk is, maar ook een realistische strategie voor de toekomst van de bouw.

Van ambitie naar bewijs
Toen de Tijdelijke Rechtbank in 2016 werd ontworpen, stond één vraag centraal: hoe zorg je ervoor dat de onderdelen met de langste levensduur ook daadwerkelijk een tweede leven kunnen krijgen? Vooral de staalconstructie en de gevel vormden daarbij het uitgangspunt. 'Destijds hebben we heel bewust gekeken hoe we de hoofddraagconstructie en de gevel zo konden ontwerpen dat ze na de eerste gebruiksperiode opnieuw inzetbaar zouden zijn. Daarvoor hebben we oplossingen bedacht waar destijds best sceptisch op werd gereageerd. Inmiddels is bewezen dat het werkt. Het gebouw is volledig uit elkaar gehaald en op een andere locatie weer opgebouwd. Daarmee is remontabel bouwen geen theorie meer, maar praktijk.' Juist dat maakt het project volgens Stark bijzonder. Niet alleen het gebouw zelf kreeg een tweede leven, ook de achterliggende ontwerpprincipes vinden inmiddels hun weg naar nieuwe projecten. 'De systematiek die we voor de constructie hebben ontwikkeld, zien we nu terugkomen in andere ontwerpen. Dat betekent dat het geen eenmalige oplossing was, maar een methode die navolging krijgt. Dit is een voorbode van wat we in de toekomst veel vaker gaan zien.'

Prefab als logische basis
Volgens Stark is het vrijwel onmogelijk om losmaakbaar te bouwen zonder prefabricage. De twee versterken elkaar. 'Als je gebouwen wilt demonteren en opnieuw wilt opbouwen, kom je al snel uit bij prefab. In de Tijdelijke Rechtbank bestond het binnenblad van de gevel uit geprefabriceerde houtskeletbouwelementen. Ook de kanaalplaatvloeren zijn prefab geproduceerd. Juist doordat onderdelen onder gecontroleerde omstandigheden worden gemaakt, kun je ze later veel eenvoudiger demonteren en opnieuw toepassen.' De samenwerking met cepezed en du Prie bouw & ontwikkeling speelde daarbij een belangrijke rol. Alle partijen deelden dezelfde ambitie: een gebouw ontwerpen dat ook na de eerste gebruiksperiode zijn waarde behoudt. 'Wij vinden het belangrijk dat gebouwen een toekomst hebben. Niet alleen voor de eerste gebruiker, maar ook daarna. Daarom proberen we constructies te ontwerpen die zich aanpassen aan veranderende behoeften in plaats van dat ze worden gesloopt.'

Leren door opnieuw te bouwen
De herbouw van de Techbank leverde meer op dan alleen een tweede leven voor het gebouw. Het project bood ook de kans om de oorspronkelijke ontwerpkeuzes kritisch te evalueren en verder te verbeteren. Een belangrijk aandachtspunt bleek de verbinding tussen de staalconstructie en de kanaalplaatvloeren. 'Voor de Tijdelijke Rechtbank hadden we een constructieknoop ontworpen die eigenlijk in de fabriek gemaakt moest worden. Uiteindelijk koos de aannemer ervoor om die op de bouwplaats te realiseren. Daardoor ontstond de vraag hoe je zo'n verbinding optimaal kunt prefabriceren en tegelijkertijd voldoende toleranties houdt tijdens de montage. Een afstudeerder van de TU Delft heeft daarvoor verschillende oplossingen onderzocht. Een daarvan passen we inmiddels toe in vervolgprojecten.'

Ook de demontage zelf leverde nieuwe inzichten op. 'We ontdekten bijvoorbeeld dat de eerste kanaalplaat lastig uit een opgesloten staalconstructie te halen was. In nieuwe projecten houden we daar rekening mee door een andere plaatindeling of extra hijsvoorzieningen toe te passen. Dit soort praktijkervaringen helpen om het systeem verder te verfijnen.' Een derde les had betrekking op de opslag van de gevelelementen. 'Tussen de demontage en de herbouw zat behoorlijk veel tijd. Daardoor zijn sommige houtskeletbouwelementen langer aan de weersomstandigheden blootgesteld dan wenselijk was. Daaruit hebben we geleerd dat je de periode tussen demonteren en opnieuw bouwen zo kort mogelijk moet houden of de opslag anders moet organiseren.'

Toepassingen liggen voor het oprapen
Volgens Stark is remontabel bouwen vooral interessant voor gebouwen waarvan de locatie of functie tijdelijk is. Basisscholen noemt hij als een sprekend voorbeeld. 'In nieuwbouwwijken worden scholen gebouwd omdat er veel jonge gezinnen wonen. Na verloop van tijd verandert zo'n wijk en neemt het aantal leerlingen af. Waarom zou je zo'n kwalitatief goed gebouw slopen als je het ook volledig kunt verplaatsen naar een nieuwe wijk waar juist behoefte ontstaat? Dat is veel duurzamer dan steeds opnieuw bouwen.' Ook andere projecten volgen inmiddels dezelfde gedachte. IMd werkt onder meer aan een tijdelijk kantoorgebouw voor de gemeente Rotterdam op een locatie die over enkele jaren een andere bestemming krijgt en aan tijdelijke huisvesting voor het Sophia Kinderziekenhuis.

Meer dan alleen techniek
Volgens Stark begint echte circulariteit niet bij slimme verbindingen, maar bij de manier waarop opdrachtgevers hun projecten uitvragen. De basis voor de Tijdelijke Rechtbank werd al gelegd in de aanbesteding van het Rijksvastgoedbedrijf. 'Die tender stimuleerde marktpartijen om echt anders te denken. Duurzaamheid werd onafhankelijk beoordeeld en de constructie en gevel kregen een centrale rol. Wij kwamen met een remontabel concept en hadden bovendien al een intentieverklaring voor hergebruik van het gebouw na afloop van de eerste gebruiksperiode. Dat laat zien dat innovatie veel verder gaat dan techniek alleen. Je moet ook de aanbesteding, de financiering en het (toekomstig) eigenaarschap anders organiseren.'

Voor Stark ligt daarin misschien wel de belangrijkste les van het project. 'Het meest duurzame gebouw blijft een flexibel skelet met kolommen en vloeren dat verschillende functies kan huisvesten. Maar als een locatie zelf tijdelijk is, moet je nog een stap verder gaan. Dan moet een gebouw niet alleen aanpasbaar zijn, maar ook volledig verplaatsbaar. Pas als je zorgt voor demontabiliteit én remontabiliteit, bereik je de hoogste vorm van duurzaamheid. De Tijdelijke Rechtbank heeft laten zien dat dat geen toekomstmuziek meer is, maar vandaag al kan.' IMd organiseert in september een symposium over bewezen duurzaamheid. Daar delen opdrachtgevers, ontwerpers en bouwpartners de praktijkervaringen van projecten als de Tijdelijke Rechtbank en de Techbank. 'We willen laten zien dat duurzaamheid niet alleen een ambitie is, maar ook aantoonbaar werkt. Dit soort praktijkvoorbeelden helpen de sector verder.'